Nazwa po­chodzi od koloru otrzymanego cementu, który przypominał wynalazcy kolor skał z wyspy Portland. Klinkier cementowy otrzymuje się przez wypalenie w temperaturze 1450 °C mieszaniny zmielo­nych surowców zawierających wapień i glinokrzemiany.
Do wypalonego klinkieru dodaje się gips lub mieszaninę gipsu i anhydrytu jako regulatora czasu wiązania oraz do 5% innych składników (wapień, żużel, pył pucolanowy), a następnie całość mieli się w młynie do cementu.
Produkowane cementy różnią się między sobą wytrzymałością mechaniczną oraz tempem jej przy­rastania. Na tej podstawie wyróżnia się trzy klasy wytrzymałościowe cementu portlandzkiego:

32,5 (wytrzymałość próbek po 28 dniach: 32,5–52,5 MPa)
42,5 (wytrzymałość próbek po 28 dniach: 42,5–52,5 MPa)
52,5 (wytrzymałość próbek po 28 dniach: >52,5 MPa)

Liczba określająca klasę cementu informuje o minimalnej wytrzymałości normowej zaprawy na ściskanie, wyrażo­nej w MPa po 28 dniach twardnienia. Ze względu na tempo przyrastania wytrzymałości cementy dzieli się następu­jąco:

z normalną wytrzymałością wczesną – oznaczenie N
z wysoką wytrzymałością wczesną – oznaczenie R

Produkowane są także cementy portlandzkie o innych składach, np.[1]cement portlandzki żużlowy CEM II/B-S, ce­ment portlandzki wieloskładnikowy CEM II/B-M